September 21, 2016

‘नाकाबन्दी’ भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ!

कुट्यो भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
‘हामी राजीखुशीले कुटिएका हौं! भन्नुपर्छ
लुट्यो भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
‘हामीले राजीखुशी राजिनामा दिएका हौं! भन्नुपर्छ
उसका लागि हामीले-
‘रोटी-बेटी’को बुर्का ओढिदिईरहनुपर्छ
र उसले-
हाम्रो ढाडमा छुरा रोप्न पाईरहनुपर्छ
उसले ढाडमा छुरी रोपेको बेला-
हामीले ‘ऐया!’ भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
‘छुराले किन रोपिस्?’ भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
‘मेरो ढाड आफैं छुरा खोज्दै गएको हो।‘ भन्नुपर्छ
ढाडबाट भुल्भुली निस्केको- रगत होईन भन्नुपर्छ
त्यो उसको ‘महान मित्रता’को निशानी हो भन्नुपर्छ

हाम्रो आँगनमा उसले बुट बजारे ताली बजाइदिनुपर्छ
हाम्रो मझेरीमा उसले खुट्टा पसारे रमाईदिनुपर्छ
रमाउन मन नलागे आँखा चिम्लिनुपर्छ
उसको हात चिलाए हामीले गाला थापिदिनुपर्छ
उसको हात अझै चिलाए अर्को गाला थापिदिनुपर्छ
यसरी हामीले-
गालापछि गाला थापिदिईरहनुपर्छ

नदी दिनुपर्छ, पानी दिनुपर्छ
पहाड दिनुपर्छ, ढुंगा दिनुपर्छ
‘बगेर पनि उतै जाने त हो नि!’ भन्नुपर्छ
उस्का लागि हामी भेलमा बगिदिनुपर्छ
उस्का लागि हामी बाढीमा डुबिदिनुपर्छ
तर गुनासो गर्नुहुँदैन, सम्बन्ध बिग्रन्छ
यौवन दिनुपर्छ, जीवन दिनुपर्छ
ठाऊँ-ठाऊँमा उसको जयगान गर्दिनुपर्छ
खटाई-खटाई सास फेर्नुपर्छ
लुकेर सुस्केरा हाल्नुपर्छ
तर हामीले चित्त दुखाउनु हुँदैन
हामी चित्त नभएका ढुंगा-मूढा बनीदिनुपर्छ
हामीले चित्त दुखाए उसलाई रिस उठ्छ
यसैले चित्त दुखाउनु हुँदैन, सम्बन्ध बिग्रन्छ
हामीले लामो सास ताने उसलाई झर्को लाग्छ
यसैले लामो सास तान्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ

नाकाबन्दी गर्यो भन्नुहुन्न
नाकाबन्दी शब्दै निकाल्नुहुन्न
नाकाबन्दी भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
‘हामी आफैंले आफूलाई थुनेका हौं!’ भन्नुपर्छ
‘सम्बन्ध ‘असहज’ भयो!’ सम्म भन्न पाईन्छ
त्यो पनि ‘असहज’ मानी-मानी भन्न पाईन्छ
टाउको झुकाई-झुकाई मात्र भन्न पाईन्छ
हामीले-
‘हामी नै खत्तम, ऊ त महान!’ भनीरहनुपर्छ
‘गल्ती भयो! माफ पाऊँ!’ भन्दै उठबस गरीरहनुपर्छ
ऊ बाहेक कसैसंग नबोल्ने कसम खाईरहनुपर्छ
उठबस गरीरहनुपर्छ
कसम खाईरहनुपर्छ

‘ऐया!’ भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
‘छुराले किन रोपिस्?’ भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
चित्त दुखाउनु हुँदैन, सम्बन्ध बिग्रन्छ
लामो सास तान्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
नाकाबन्दी भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ
नाकाबन्दी भन्नुहुन्न, सम्बन्ध बिग्रन्छ ।

September 13, 2016

ईञ्जिनियर्स एसोसिएसनको चुनावी कर्मकाण्ड

नेपाली ईञ्जिनियरहरुको संस्था नेपाल ईञ्जिनियर्स एसोसिएसन (नेईए) मा चुनावी गर्मी छाएको छ यतिखेर। यहि भदौ ३१ मा हुने एकतीसौं कार्यकारीको चुनावका लागि पाँच समूह प्रतिष्पर्धामा छन्। चुनावबाट एसोसिएसनको कार्यसमिति र ईञ्जिनियरिङ्ग विधाको नियमनकारी सरकारी निकाय नेपाल इञ्जिनियरिङ्ग परिषदका पाँच सदस्यहरु चुनिने छन्। परिषदका बाँकी पदाधिकारीहरु सरकारद्वारा नियुक्त हुन्छन्, त्यसका लागि बिडम्बनापूर्ण राजनीतिक भागबण्डा गरिन्छ।

सबै विधाका नेपाली ईञ्जिनियरहरु र आर्किटेक्टहरुको प्रतिनिधित्व गर्ने दाबी छ नेपाल ईञ्जिनियर्स एसोसिएसनको। यो एक हिसाबले सहीनै हो तर आफ्नो यो दाबीलाई समयसापेक्ष बनाउन र समुदायको अधिकतम हिस्सालाई समेट्न कत्तिको सकेको छ नेईएले भन्ने प्रश्न उठेको पनि धेरै भईसकेको छ।

नेईए नेपाली ईञ्जिनियरहरुको ट्रेड यूनियन हो। अन्य पेशाका यस्ता संघ-संस्थाहरु आफ्ना सदस्यहरुको हकहितका सवालमा जति जागरुक र जुझारु देखिन्छन्, त्यति जुझारु नेईए छैन भन्ने आम बुझाई नेपाली ईञ्जिनियरहरुको छ। यो बुझाईलाई चिर्ने गरी नेईएले प्रभावशाली कामहरु गर्न नसकेको देखिन्छ। इञ्जिनियरहरु थोरै हुने र रोजगारीका लागि कुनै पनि समस्या झेल्नु नपर्ने जमानाका ईञ्जिनियरहरुद्वारा स्थापित संस्था अहिले पनि त्यहि जमानामै अड्किरहेको भान हुन्छ। यतिखेर ईञ्जिनियरहरुको बेरोजगारी एउटा ठूलो समस्या बनीसकेको छ। त्यो जमानाका ईञ्जिनियरहरु लगभग सबैले विदेशमा पढेका थिए भने अहिले देशभित्रै उत्पादन हुने  ईञ्जिनियरहरुको संख्या देश बाहिरबाट आउने भन्दा धेरै भईसकेको छ। समाजको जागरुकता बढेको छ, समाजले ईञ्जिनयरहरुलाई हिजोजस्तो सम्मानको आँखाले मात्र नहेरी आलोचनात्मक अध्ययन गर्न थालीसकेको छ। यो अवश्थामा नयाँ सोच, नयाँ योजना, नयाँ शैली र नयाँ सकृयताको आवश्यकता देखिन्छ। दु:खको कुरा, त्यो सम्भावना यो चुनावले पनि देखाएको छैन। कर्मकाण्डी चुनाव, कर्मकाण्डी गतिबिधिहरु र कर्मकाण्डी कार्यकालकै सम्भावना देखिन्छ।

युवा पुस्ता पूरै विकर्षित छ नेईएबाट। केहि संख्याहरु केलाऊँदा यो स्पष्ट हुन्छ। नियमनकारी निकाय नेपाल ईञ्जिनियरिङ्ग परिषदमा ३३ हजार भन्दा बढि ईञ्जिनियरहरु दर्ता भएका छन्। आफ्ना सदस्यको यकीन तथ्यांक नेईएले पनि दिन सक्दैन तर परिषदमा दर्ता भएकामध्ये आधा भन्दा केहि बढीमात्रै नेईएको सदस्य बनेको देखिन्छ। यस अघिको चुनावमा १७ हजारभन्दा बढीले आफ्नो सदस्यता नवीकरण गरेको आधारमा यो अनुमान गरिएको हो। नेईए स्रोतका अनुसार यसपालि लगभग १२ हजार सदस्यले मात्रै सदस्यता नवीकरण गरेका छन्। दुई वर्षको अन्तरालमै यति ठूलो संख्यामा मतदाता घट्नुले नेईएप्रति नेपाली ईञ्जिनियरहरु विशेष गरी युवा ईञ्जिनियरहरुको विकर्षण झन् तिब्र भएको देखिन्छ। नवीकरण भएकामा पनि कतिपय चुनावमा उठ्ने ब्यक्ति र समूहहरुले आफैंले पैसा तिरेर नवीकरण गरिदिएका समेत छन्। यो प्रवृत्ति जारी रहेमा अर्को चुनावसम्म नेईएको मतदाता संख्या ६-७ हजारसम्मै झर्न सक्छ। नेईए  यसरी ‘खातापिता’ बूढा ईञ्जिनियरहरुको क्लबमा सीमित हुनु गम्भिर विषय हो।

नेपालमै पढेका र विद्यार्थी जीवनमा कथित विद्यार्थी राजनीति गरेकाहरुमा भने एउटा आकर्षण देखिन्छ नेईएप्रति। नेईए पेशागत हक हितका रचनात्मक काम गर्ने नभई दलीय राजनीति गर्ने थलो हो भन्ने मान्यतालाई स्थापित गर्न सघाएको छ यसले। नेईएलाई प्रभावशाली नेता र मन्त्रीका नजरमा पर्नका लागि माध्यम बनाईन्छ। यसैले नेईएलाई कुनै गतिलो ‘कमाऊ’ परियोजनाको ठूलो पद वा कुनै राजनीतिक नियुक्ति पड्काउने ‘स्प्रिङबोर्ड’ भनेपनि हुन्छ।

युवा पुस्ताका ईञ्जिनियरहरु विकर्षित हुनुको कारण नेईए पेशागत गतिविधिमा न्यूनतम र राजनीतिक काममा अधिकतम लाग्नु हो। पढाई सकिने बित्तिकै युवा पुस्तालाई जागिरको चिन्ता हुन्छ। निरन्तरको राजनीतिक अस्थिरता र न्यून विकास-निर्माण गतिबिधिका कारण देशमा आवश्यक संख्यामा ईञ्जिनियरिङ्गसंग सम्बन्धित रोजगारीहरु सृजना हुन सकेका छैनन्। युवा पुस्ताका ईञ्जिनयरहरुको ठूलो संख्या यसैले विदेश पलायनको मनस्थितिमा हुन्छ। सरकारी क्षेत्रले नेपालभित्र सबैभन्दा धेरै ईञ्जिनियरहरु खपत गर्ने क्षेत्र हो तर उत्पादित ईञ्जिनियरहरुको संख्याको दाँजोमा उपलब्ध अवसर ज्यादै कम छन्। देशको औद्योगिक गतिबिधि खासै बलियो हुन नसकेको हुँदा नीजि क्षेत्रले झन् सीमित संख्यामा मात्र ईञ्जिनियरहरु खपत गर्न सकेको छ।

उचित आम्दानी र सम्मानसहितको रोजगारीको सम्भावना देशमा नदेखेपछि नेपाली ईञ्जिनियरहरुको ठूलो संख्या विदेशिएको छ। विदेशमा नेपाली ईञ्जिनियरहरुले राम्रो छवि बनाएका छन् र तुलनात्मक रुपमा राम्रै कमाई पनि गरिरहेका छन्। यसरी देश बाहिर रहेका ईञ्जिनियरहरुको संख्या नेपालमै कार्यरत ईञ्जिनियरहरुको संख्याको हाराहारीमै पुगीसकेको वा बढी भैसकको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ। देशका बिभिन्न ईञ्जिनियरिङ्ग कलेजहरुबाट अब निक्लने नव ईञ्जिनियरहरुमा विदेश पलायनको दर अझ उच्च हुने देखिन्छ। विदेशमै पढेकाहरु पनि सकेसम्म फर्कने छैनन्। नेईएको अर्को बिडम्बना भनेको यसले बाहिर बसेका ईञ्जिनियरहरुलाई बिल्कूल समेट्न सकेको छैन्। केहि समय अघिसम्म कतार, थाइल्याण्ड, जापान आदिमा नेईएका शाखा समितिहरु थिए। ती देशमा बसेका सदस्यहरुले नेईएको चुनावमा मत समेत खसाल्न पाऊँथे। यसरी समितिहरु हुनु र चुनावमा समेत मत हाल्न पाउनुले विदेशमा रहेका नेपाली ईञ्जिनियरहरुलाई नेईएसंग जोडिईरहने अवसर दिएको थियो। अर्कोतिर, ती देशका ईञ्जिनियरिङ्ग पेशागत संस्थाहरुसंग नेईएलाई जोड्न पनि यस्ता समितिहरुले पुलको काम गरेका थिए। यसले नेईएको क्षितिज फराकिलो पारेको थियो र नेईएको ईज्जत बढाएको थियो। तर अहिले एउटा नियमावलीको कारण देखाऊँदै विदेशस्थित समितिहरुको अस्तित्वलाई समाप्त पारिएको छ र विदेशमा रहेका सदस्यहरुले चुनावमा मत दिन नपाउने गराईएको छ। यसले अर्को एउटा ठूलो समूहलाई नेईएसंग सम्बन्धविच्छेद गर्न भड्काएको छ। त्यो कथित नियमवालीलाई सच्याउन नसकिने थिएन, तर नेईएको संस्थापनका रुपमा रहेका ब्यक्तिहरुमा त्यो चाहना देखिएन। बरु उनीहरुको चाहना विदेशमा बसेका ईञ्जिनयरहरु सकेसम्म नेईएसंग जोडिँदै-नजोडिउन् भन्ने देखियो। यो प्रसंग उप्कायो भने त्यस्ता ‘संस्थापन’ मित्रहरु अनेक ठाडा-ठाडा हाकीमी शैलीका जवाफसमेत दिएर पन्छिन्छन्।
नेईएको चुनावमा विद्युतीय मतदान (ई-भोटिङ्ग) हुनुपर्छ भन्ने आवाज पनि उठ्यो तर नेईएका दिग्गजहरु तयार भएनन् र अनेक निहुँ पारेर ई-भोटिङ्गलाई रोकियो। सदस्यहरुको नवीकरण आफैंले गरिदिएर नवीकृत परिचयपत्र समेत आफैंले पोको पारेर राखेकाले मतदानका दिन थुप्रै चलखेल हुने स्पष्ट छ। ई-भोटिङ्गमा गएमा कतिपय चलखेल गर्न सजिलो नहुने अनुमान गरेका होलान् चुनाव जित्न कस्सिएका साथीहरुले। तर ईञ्जिनियरहरुलेनै प्रविधिलाई यसरी अस्विकार गरेपछि समाजमा के सन्देश गयो होला भनेर सोच्ने चेष्टा अलिकति पनि गरिएको छैन।

आधुनिक ईञ्जिनियरिङ्ग कोरा प्रविधिमात्र होईन, यो त प्रविधि, ब्यवश्थापन र अर्थतन्त्रको मिहिन संयोजन हो। यतिखेर नेपालका थुप्रै समस्याहरु, थुप्रै मुद्दाहरुमा ईञ्जिनियरिङ्ग प्रत्यक्ष जोडिएको देख्न सकिन्छ; चाहे त्यो भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण होस् वा फाष्ट ट्र्याकको विवाद होस् वा उत्तरी नाकाहरुको सञ्चालन् होस् वा काठमाण्डौंको यातायात ब्यवश्थापन होस्। ईञ्जिनियरिङ्ग थिंक ट्यांकका रुपमा नेईएले यी मुद्दाहरुमा स्पष्ट विश्लेषण र समाधानमुखी दृष्टिकोण पेश गर्न सक्नुपर्छ। भूकम्प लगत्तै भूकम्पले गरेको क्षति मूल्यांकनमा नेईएको सकृयता नेपाली ईञ्जिनियरहरुले गर्व गर्न लायक थियो तर त्यसपछाडिका दिनमा नेईए निष्कृयजस्तै छ। नेईएले पुनर्निर्माणमा स्वयंसेवी अभियान अगाडि लान सक्थ्यो। पुनर्निर्माणमा सरकारको चरम सुस्तता र दलहरुको राजनीतिक खिचातानीका विरुद्ध खबरदारी गर्न सक्थ्यो। नेईएको थोरै सकृयताले पनि सरकारलाई धेरै दबाब दिन सक्थ्यो।

यो चुनावको डिलमा उभिएर विचार गर्दा पनि विगतकै चुनावझैं अर्को एक कर्मकाण्डी कार्यकाल भन्दा बढीको आशा गर्न सक्ने स्थिति छैन। तर कामना गर्छु, म गलत भएको प्रमाणित होस्।

August 18, 2016

यतिखेर

सेमेष्टर सकिन आँटेको छ। साथीहरु धेरैले आफ्नो 'कोर्स' सकिसकेका छन्। अलिक बढी बाँकी भएको मै अल्छी हुँला :) भोलि बिहान पढाउन बोला'को, विद्यार्थीहरुले जनैपूर्णिमा, मन्दिर, पूजाआजाको कुरा गरे। यसैले भोलि कक्षा नहुने भो।
चाडबाडको याम शुरु भएको छ। मौसम बिस्तारै खुल्दैछ। पोखरामा पनि झरी घटेको छ। दिऊँसो खासै पानी पर्दैन अहिले, साँझ र राति भने बेस्सरी दर्किन्छ।

आज दिऊँसो दिनकर नेपालजीसंग भेट भयो। हामी ब्लग र फेसबुकमा लामो समयदेखि सम्पर्कमा रहेका छौं, तर प्रत्यक्ष भेटघाट भने भएको थिएन अहिलेसम्म। पोखरा आएको बेला सम्झिएर सम्पर्क गर्नुभयो, भेटघाट भयो। उहाँलाई धन्यबाद!

दैनिकीकै रुपमा भएपनि यो ब्लगलाई निरन्तरता दिनुपर्ला अबबाट।

April 08, 2016

गलबन्दी

कहिल्यै-कतै नपरेको विपत्ति पर्यो त्यो साल गाऊँलाई।

भीरपाखामा खनीखोस्री बाँचिरहेका थिए गाऊँलेहरु। दु:खमा जन्मनु, दु:ख गर्नु र दु:खमै मर्नु- यहि नियति थियो गाऊँलेको।

कुनै-कुनै छाप्राले आफ्ना छोराछोरीहरुलाई शहरमा काम गर्न पठाएका थिए। तिनले अलि-अलि पैसा पठाऊँथे यदाकदा। अरुबेला हत्तपत्त नदेखिने सरकार त्यहि बेला देखिन्थ्यो-शहरबाट आएको रगत-पसिना लतपतिएको पैसामा कर काटेर लिन्थ्यो र हराऊँथ्यो।

हुनपनि कहिल्यै-कतै नपरेको विपत्ति पर्यो त्यो साल गाऊँलाई।

आधा गाऊँलाई एउटा विशाल भूकम्पले भूईँमा मिलाईदियो। त्यसपछि दिन तीन रात घनघोर झरी बर्षियो। गाऊँमा बाढी पस्यो। भूकम्पबाट बचेका धेरैजसो छाप्रालाई बाढीले बगाएर लग्यो, बचेका एक-दुई छाप्रामा पानी जमेर बस्न नसकिने भयो। गाऊँलेहरुले भोकभोकै रुखका हाँगामा दिनरात बिताए। झरी थामिएपछि तल झरेका गाऊँलेले एक-दुई रित्ता छाप्राबाहेक केहि देखेनन्। उनीहरुको आफ्नो शरीर बाहेक आफ्नो भन्नु जे थियो, सबै बाढीले लगेछ।

त्यसपछि हुरी चल्यो। भूकम्प र झरी-बाढीबाट बचे-खुचेको गाऊँलाई पनि हुरीले उडायो।

गाऊँलेका झुत्रा लुगा झरी र हुरीले गलाएर झन् झुत्रा भएछन्। तिनै झुत्रा लुगाले स-साना बच्चाहरुलाई छोपछाप पारेर न्यानो दिने कोशिश गरियो। 

यसरी गाऊँका मान्छे अब पूरै नांगै भए, अाधी नांगै त उनीहरु सधैं थिए नै। र उनीहरु नजिकैको गुफातिर बसाईँ सरे।

गाऊँलेलाई त थाहा भएन तर त्यो गाऊँको चर्चा संसारभरि भयो रे!

'यो गाऊँले गर्दा देशकै बेईज्जत भयो!' भनेर सरकारलाई पीर पर्यो रे!

सरकारले जनतालाई लुगा बाँड्ने योजना ल्यायो रे !

सरकारले गाऊँको नाममा विदेशी गुहार्यो रे! 

विदेशीले गाऊँले सबैलाई एक-एक जोर पुग्नेगरी लुगा सहायता दिए रे!

त्यहि सहायताबाट 'जोगाएर' सरकारले सबैलाई एक-एकवटा गलबन्दी बाँड्दै छ रे!

(महाभूकम्पपछिको एक वर्षलाई फर्किएर हेर्दा मेरो मनमा उब्जेको चित्र यहि हो।)

February 01, 2016

एउटा यात्रामा



एउटा यात्रामा 

“यस्तो ‘होपलेस्’ देशमा म बस्दै-बस्दिँन!
यस्तो ‘होपलेस्’ देश म फर्कँदै-फर्कन्न!”
देशसंग फन्केर हिँडेको छ छोरो
छोराले ‘होपलेस्’ भनेको देश कुर्नु छ-
‘होपलेस् देश’ को ‘होपलेस्’ गाऊँ कुर्नु छ
छोरालाई अमेरिका उडाएर फर्केका छन् बा-आमा,
चम्किईरहेका छन् नयाँ राता कुर्था-सुरुवाल र ज्याकेट
आँखामा सन्ताप बनेर ओर्लिएको छ
मधुमासको एक्लो आधा भाग
लोग्नेलाई कतार उडाएर फर्केकी छे नवविवाहिता,
ठूल्ठूला अक्षरमा छापिएका छ
‘साउदी र दुबईबाट माग भई आएको---‘ विज्ञापन
भित्र साना अक्षरमा छापिएको छ-
हाँस्दै सुतेको हट्टाकट्टा छोरो गाऊँको
काठको बाकसमा बद्लिएको नयाँ तथ्यांक
पखेटाझैं फिँजारिएको छ पत्रिका
'न्यानो कपडा'को पैसा बाँड्न गाऊँ जाँदैछ सचिव
र तत्कालका लागि-
हिऊँ ओढेर सुतेका भूकम्पपीडितहरुमाथि
हिजै मात्र-
एक डोज  ‘राष्ट्रवादी’ भाषण खापिदिएको छ सरकारले,
ड्राइभर र खलासी दोहरी बजाऊँछन्
‘नेपाली हामी---‘ पनि बजाऊँछन्
फेरि एकछिनमा ‘शिला—‘ बजाऊँछन्
र ‘मुन्नी----‘ पनि बजाऊँछन्,
गरीबिको फोटो खिच्नु छ र चिल्लो बनाएर छाप्नु छ
‘एङ्गल मिलाएर’ भग्नावशेषको दामी फोटो निकाल्नुछ
गरीबि र भग्नावशेष बेच्नु छ
डलर खेती गर्नु छ
लामो सुँड भएको क्यामेरा बोकेर
नयाँ फसल उमार्न जाँदै छ 'विकासे' जोडी,
एक थान ‘ब्याक अफ इण्डिया!’ हुत्याएर ट्विटाकाशमा
लामो सास फेरेर एक पटक-
फेरि मोबाईलमा पसेको छ
‘आई लभ नेपाल’ लगाएको मेरो युवा सहयात्री
र विपाशाका तिघ्रा चिमोट्न थालेको छ,
दुब्लो बच्चा बोकेकी दुब्ली आमालाई
खलासीले थचारिदिएको छ मूढामा
र मलाई अचानक निद्रा आएको छ,
म ऊँघ्दै-ऊँघ्दै सोचीरहेछु
एउटा धूवाँदार नयाँ कविताको ‘प्लट’
‘होपलेस्’ देशको होपलेस्’ गाऊँ फर्कीरहेको-
यो एउटा 'होपलेस्' यात्रा
यो यात्रामा म सोचीरहेछु
एउटा धूवाँदार नयाँ कविताको ‘प्लट’।

August 05, 2015

कवि सम्मेलन

मोबाईल टोनहरुको नौमती बजीरहेछ
झुण्ड-झुण्ड चालू छन् जन्ती गफ
सभाध्यक्ष ऊँघिरहेछ
प्रमुख अतिथि घुँडामा मुन्टो जोतेर-
मोबाईलमन्त्रफुस्फुसाईरहेछ
कवि कविता पढीरहेछ
अजीर्ण हुने गरी अंग्रेजी शब्द खुवाईएको
उसको छोटो’ ‘नेपालीकविता-
भर्खर पाँचौ पृष्ठमा पुगेको छ
कवि सम्मेलन जारी छ
कवि सम्मेलन जारी छ
र एउटा प्रश्न तुर्लुङ्ग झुण्डिएको छ हावामा,
कविता त कवि पढीरहेछ
तर
तर
कविता यहाँ कसले सुनिरहेछ?
(साँझ ५ बजे, बैशाख ७, २०७०; पोखरा)

July 01, 2015

केहि घाऊ आलै रहुन्---

विनाशकारी भूकम्पले हामीलाई थुप्रै घाऊहरु छोडेर गएको छ। निर्दोष प्रियजनहरुको असामयिक र दर्दपूर्ण निधनको घाऊ कहिल्यै निको हुने छैन। भूकम्पमा परेर अशक्त भएकाहरुले कठिन जिन्दगी जिउनु छ। भूकम्पले थुप्रै बालबालिकहरुलाई अनाथ बनाएको छ र थुप्रै महिला र बृद्धबृद्धाहरुलाई असहाय बनाएको छ। यो भूकम्पले सिर्जेको मानसिक समस्याले हाम्रो समाजलाई लामो समयसम्म तर्साईरहनेछ। मानवीय पाटोको यी घाऊहरुको उपचारका लागि पूरै देश, राज्य र समाज एक भएर लाग्नुपर्छ।  

अर्कोतर्फ हाम्रा थुप्रै भौतिक संरचनाहरु नष्ट भएका छन्। मानवीय क्षतिको कारण तिनै भौतिक संरचनाहरुनै हुन्। केहि भौतिक संरचनाहरु पूराना र जीर्ण भएका कारण भत्किए र केहि हाम्रै लोभका कारण कमजोर बनाईएकाले ध्वस्त भए। हामी ठूल्ठूला भूकम्पमाथि बसेका छौं भनेर हामीलाई थाहा नभएको पनि होईन, सारा संसार हामीलाई त्यो कठोर सत्य सम्झाईरहेको थियो तर हामीले बुझ्न र गम्भिर हुन जानेनौं। हामीले न आफ्ना नयाँ संरचनाहरु बनाऊँदा सही ठाऊँको चयन गर्यौं, न ती संरचनाहरुलाई बलिया बनायौं र न आफ्ना पूराना एेतिहासिक निधिहरुको उचित जिर्णोद्धार गर्यौं। हाम्रो त्यहि 'कानमा तेल हालेर सुत्ने---' बानीका कारण यति धेरै मानवीय र भौतिक क्षति भएको हो। नत्र हामीले भूकम्प नबिर्सनु पर्ने हो किनभने १९९० सालको भूकम्प देख्ने-भोग्ने कति मान्छे अझै जिऊँदै छन्। त्यसको धेरै पछि जन्मेका हामीेल पनि नबिर्सनु पर्ने हो किनभने समाजको-देशको स्मृतिका लागि ८२ वर्ष लामो समय होईन। "नेपालको महाभूकम्प १९९० साल" नामको पुस्तकनै लेखिएको छ ब्रम्हशमशेर जबराद्वारा। उक्त पुस्तकमा उहाँले १९९० सालको भूकम्प र त्यतिखेर गरिएको राहत-उद्धार र पुनर्निर्माणबारे चर्चामात्रै गर्नुभएको छैन, हाम्रो भूगोलमा भविष्यमा पनि यस्ता भूकम्पहरु सृजना भईरहने कुराको पनि चर्चा गर्नुभएको छ। १९९० सालको भूकम्पको अनुभवमाथि उभिएर थुप्रै सुझावहरु पनि दिनुभएको छ। यो पुस्तक चोबीसै घण्टा हाम्रा सरकारहरु, स्थानीय सरकारहरु र योजनाविद्हरुका अगाडि हुनुपर्थ्यो तर यो पुस्तकले अलि-अलि प्राज्ञिक बहस बाहेक खासै सम्झना र चर्चा पाउन सकेन। यति राम्ररी लिपिबद्ध गरिएको यो निधिलाई हामीले गतिलोसंग पढ्दै पढेनछौं।

फेरि बीच-बीचमा साना-ठूला भुकम्पले हामीलाई नतर्साएका पनि होईनन्। २०४५ सालको भूकम्पले त हामीलाई राम्रैसंग झस्काएको थियो र हामीलाई सच्चिनका लागि शायद गतिलै चेतावनी दिएको थियो। तर दुःखको कुरो हामीले त्यो चेतावनीको पनि वास्ता गरेनौं, वास्तवमा अनियन्त्रित र अनियोजित शहरीकरण र कमजोर संरचना बनाएर भाडा खाने 'उद्योग'का रुपमा हाम्रो लापरवाही त्यसपछि झन् बढ्यो। 

अब पुनर्निर्माणमा जाँदा कतिपय बस्तीलाईनै सार्नुपर्ने निश्चित छ। भौगर्भिक रुपमै अयोग्य ठाऊँमा बस्ती बाँकी राखेर फेरि अर्को महाविपत्तिलाई निम्ता दिनु हुँदैन। तर यसरी बस्ती सार्ने क्रममा पूरानो बस्ती रहेका सबै ठाऊँलाई पूरै सम्याएर छोड्नु भन्दा २-३ ठूला बस्तीलाई यथास्थितिमै छोडेर र त्यसको संरक्षण गरेर भूकम्प संग्रहालयको रुपमा रहन दिनुपर्छ। यस्तै सार्न नपर्ने बस्तीलाई पुनर्निर्माण गर्ने क्रममा पनि केहि निश्चित घरहरुलाई 'भूकम्प स्मारक' को रुपमा जस्ताको तस्तै बाँकी रहन दिनुपर्छ।

यस्ता केहि घाऊहरु आलै राखीरहनुपर्नुको कारण हाम्रो कमजोर सामूहिक स्मृति हो। हामी ठूला-ठूला विपत्ति र दुर्घटनाहरुलाई थोरै समयपछिनै सुकुलमुनि घुसार्दिन्छौं र फेरि पूरानै शैलीमा फर्किन्छौं। हाम्रो त्यो बानी यस पटक पनि पुनरावृत्ति हुने सम्भावना एकदमै धेरै छ। यस्तो नहोस् र यो भूकम्पको यादले हामीलाई चिमोटिरहोस्, झस्काईरहोस् र सजग बनाईरहोस् भन्नाका खातिर जतिखेर पनि देखिनेगरी यी आला घाऊहरु अस्तित्वमा रहनुपर्छ। यस्ता घाऊहरुले झस्काईरहेपछि हामी बस्ती बसाउने जमीन चयनमा र निर्माणको गुणस्तर कायम राख्ने कुरामा गम्भिर हुनेछौं, र हाम्रो पूरानो बानीले विश्राम पाउने छ।

यस्ता स्मारक र संग्रहालयरुपी 'आला घाऊ'हरुलाई शैक्षिक भ्रमण र अवलोकन भ्रमणहरुको मुख्य गन्तब्य बनाईनुपर्छ। त्यस्ता  स्मारक र संग्रहालयहरुमा ठूला-ठूला सूचना पाटीहरुमा ठूला-ठूला अक्षरमा भूकम्प के हो, के कारणले सृजना हुन्छ र कसरी यसले कमजोर गुणस्तरको निर्माणलाई धूलोमा मिलाऊँछ भन्ने बारेमा लेखिनुपर्छ। भूकम्पको भौगर्भिक ज्ञानका साथै त्यस्ता ठाऊँमा देश-विदेशका भूकम्पहरुका बारेमा चलचित्र र फोटोहरु पनि प्रदर्शन गरिनुपर्छ। त्यो स्थानमा भूकम्पमा परी निधन भएकाहरुको नाम, थर लेखिनुपर्छ र सम्भव भएसम्म उनीहरुको तस्बीर पनि राखिनुपर्छ। त्यस्तै बस्ती विकास र विभिन्न संरचना निर्माणका अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरुका मुख्य कुराहरुलाई सरल-संक्षिप्त भाषामा बुझ्ने-बुझाउने ब्यवश्था पनि गर्न सकिन्छ। नगरपालिका जस्ता हाम्रा राज्य-निकायले गर्ने लापरवाही, भ्रष्टाचार र घूसखोरीका कारण कसरी देशले अथाह क्षति भोग्नुपर्छ भन्ने कुरा सिधा भाषामा त्यहाँ पुग्ने जोसुकैलाई सम्झाईनुपर्छ।

धरहराको खण्डहर भएको ठाऊँलाई चाहिँ अलि बिस्तृत खालकै संग्रहालयको रुप दिन सकिन्छ। यहाँ धरहराको इतिहास र माथि उल्लेख गरिएजस्ता सामाग्रीहरुका साथमा धरहरा ढलेर निधन भएका सबैको नाम-थर र तस्बीर राखिनुपर्छ। कमजोर संरचनाको धरहरालाई बिना कुनै जाँच-परीक्षण किन र कसरी कसको स्वार्थमा खुल्ला गरियो र १५५ जनाको चिहान सृजना गरियो भन्ने कुराको नालीबेली पनि त्यहाँ आउनुपर्छ र जिम्मेवार ब्यक्तिहरुको नाम कालो अक्षरमा उल्लेख गरिनुपर्छ। धरहरालाई यत्तिकै खोल्नुहुन्न भनेर आवाज उठाउने सबैको नाम ससम्मान अंकित गरिनुपर्छ।  

धरहरासंग खासेै कुनै विशेष मौलिक कला-कौशल नजोडिएकोले त्यसलाई तुरुन्तै पुनर्निर्माण गरीरहनुपर्ने आवश्यकता छैन। पछि कुनै समय-देशले अलिक समृद्धि हासिल गरीसकेपछि अर्कै ठाऊँमा अर्कै धरहरा बनाउन सकिन्छ, जसमा भरपूर नेपाली शैलीको कला-कौशल होस्। त्यो ठाऊँ काठमाण्डौंभित्रनै हुनुपर्छ भन्ने पनि छैन।

यस्ता केहि घाऊहरु आलै रहे भने शायद हामीले यो भूकम्पलाई कहिल्यै बिर्सनेछैनौं र फेरि कहिल्यै लापरवाह हुनेछैनौं।