May 16, 2020

के यो एउटा मास हिस्टेरिया हो??

नेपाल सरकारले घरबन्दी (लकडाउन) लाई फेरि थप गर्ने लक्षण देखाएको छ । तर लकडाउनमा जनताको आधारभूत आवश्यकताको सम्बोधन गर्न भने सरकार चरम असफल भएको छ । यो सरकारसंग लकडाउनका नाममा लकडाउन बाहेक अरु कुनै दृष्टिकोण देखिन्न ।

नेपालको जुन 'अधमरो' शैलीको परीक्षण प्रकृया छ, त्यसका कारण अब दुई-तीन वर्षसम्न संक्रमितहरु बढीरहेको देखिनेछ । जनता घरमा थुनिएको दुई महिनाको अवधि सरकारले घृणित राजनीतिक चलखेल र भ्रष्टाचारी गतिविधिमा खेर पाल्यो। त्यतिखेर परीक्षण धेरै गरिएको भए अहिलेसम्न धेरै कुरा स्पष्ट भइसक्ने थियो ।

कोभिड-१९ नाम दिइएको संक्रामक रोगको कारक भाइरसको संक्रमण गति रोक्नका लागि भन्दै गत २-३ महिना संसारका धेरै देशहरु लकडाउनमा गए । अहिले आएर हेर्दा मलाई कहिलेकाहिँ यो कतै एउटा विश्वव्यापी मास हिस्टेरिया त होइन जस्तो पनि लाग्छ । भविष्यमा यो कालखण्डका हामीलाई हेरेर मान्छेहरु हाँस्नेछन् जस्तो पनि लाग्छ । वा भाइरस नयाँ भएकाले त्यसको 'चरित्र बुझ्न' लिइएको समयका रुपमा पनि लेलान् ।

चीनको उहानमा पहिलो पटक संक्रमण देखिएको र त्यहाँ कडा लकडाउन गरिएकाले दुनियाँले त्यसकै सिको गर्यो । तर उहान विशाल चीनको एउटा शहरमात्र भएकाले उनीहरुले त्यसलाई सही व्यवश्थापन गर्न सके होलान् । नेपालजस्ता देश भने देशव्यापी लकडाउनमा छन् र यसले हामीलाई नराम्ररी थला पारेको छ ।   

यतिखेर आइपुग्दा, भ्याक्सिननै नबनेपनि, भाइरसका बारेमा चाहिँ दुनियाँलाई धेरै थाहा भइसकेको छ । संक्रमण हुनासाथ मान्छे मरिहाल्ने जस्तो त्रासको वातावरण बनाइएएको छ नेपालमा । संक्रमित मध्ये धेरै उपचारपछि निको भइसकेका छन्, नेपालमा मात्र होइन, संसारभरिनै । संक्रमणको दर उमेर अनुसार र शारीरिक स्वास्थ्यको अवश्था अनुसार पनि फरक छ । ज्येष्ठ नागरिकहरु र पहिलेबाटै कुनै रोग भएकाहरुमा संक्रमणको असर बढी घातक हुने देखिएको छ । 

फेरि, यतिखेर संसारभरि जो कोरोनाका लारण मरे, ति मध्ये कतिमा पहिल्यै अरु स्वास्थ्य समस्या थिए भन्ने तथ्याङ्क राम्रोसंग आइसकेको छैन, त्यो आएपछि शायद त्रासको मात्रा केहि कम होला ।

त्यसैले, अब यो समस्यासंग लड्न लकडाउनका नाममा लकडाउन थपेर जनजीवनलाई थप त्रसित बनाउनुभन्दा पनि एउटा व्यवश्थित उपचार प्रणालीमा जानु जरुरी छ । बृद्ध-बृद्धा र स्वास्थ्य समस्या भएको जनसंख्यालाई भिडभाडबाट जोगाउने, अरु स्वस्थ जनसंख्याले पनि आवश्यक भौतिक दूरीको पालना गर्ने र आफ्नो जीवनशैलीमा आवश्यक परीवर्तन गर्ने र राज्यले परीक्षण, आइसलेसन, उपचार र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङलाई जारी राखीरहने बाटोमा जानु पर्छ । यो संगै जनताको दैनिकीलाई क्रमश: सहज बनाउँदै जानु अति जरूरी छ । यो भाइरस लकडाउन गर्दैमा बिलाएर जाँदैन, भ्याक्सिननै बने पनि बिलाएर जाँदैन । अरु थुप्रै भाइरसहरुजस्तै यो  भाइरस पनि लामो समयसम्म, शायद सधैंभरि मानिसको वरिपरि रहिरहने निश्चित छ । त्यसैले यससंग जुध्ने रणनीति पनि दिर्घकालीन हुनुपर्छ ।

विश्वका धेरै विकसित देशहरु लकडाउनलाई खुकुलो पार्दै दैनिकीलाई सामान्य बनाउँदै जाने तर नेपालजस्ता तन्नम देशहरु भने सधैं यसैलाई साध्य मानेर थुनिइरहने हो भने हाम्रो आर्थिक हैसियत कता पुग्ला । अहिलेको लकडाउनले अविकसित देशहरुको अर्थन्तन्त्रको विगर २५ वर्षको उपलब्धिलाई सिध्याउने प्रक्षेपण आइसकेको छ, अझै यहि शैलीमा लम्बिरहने हो भने कति वर्षसम्मका लागि हाम्रो ढाड भाँचिने हो भन्न सकिन्न ।   

April 21, 2020

Sapiens पढेपछि

युवल नोआ हरारीको चर्चित किताब 'Sapiens A Brief History of Humankind' साथमा भएको धेरै भएको थियो तर पढ्ने मेसो परेको थिएन । केहि दिन अगाडि पढिभ्याइयो । यो किताबको बारेमा धेरै चर्चा भइसकेको छ विश्वव्यापी रुपमा।

अरु आम इतिहासका पुस्तकभन्दा यो फरक छ, शाशकहरुलाई भन्दा आम  मानवजातिलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको छ । तिथिमिति र घटनाक्रमहरुको सपाट वर्णनभन्दा पनि समग्र मानवजातिको चेतनाको विकासक्रमको दस्तावेज भन्दा हुन्छ । मानवजातिको विगत र वर्तमानको सजीव ब्याख्या त छ नै, भविष्यका बारेमा समेत केहि अनुमानहरु गरेका छन् हरारीले ।

समग्र मानवजातिको इतिहास व्याख्या गर्ने क्रममा उनले पश्चिमी सभ्यताको आधारभूमिलाई बढी पछ्याएका छन् । औद्योगिक क्रान्तिपछिको मानव इतिहास निश्चित रुपमा पश्चिमी दबदबाको इतिहास हो तर मानव जातिको चेतनाविकासको व्याख्यामा पूर्वमा विकसित जीवनशैली, प्रविधि र दार्शनिक मान्यताहरुको पनि अलिक बढी चर्चा गरेको भए हुने थियो जस्तो लाग्छ ।

किताब पढीरहँदा धेरै ठाउँमा ओशोले बिभिन्न प्रवचनमा मानवजातिका बारेमा बोलेका कुराहरुसंग मिल्दाजुल्दा विचारहरु भेटें मैले । हरारीले ओशोका बारेमा के सोच्छन् भन्नेचाहिँ मलाई थाहा भएन तर आफ्ना यिनै विचारहरुका कारण पनि ओशोले धेरै विरोध र अवरोधको सामना गर्नु परेको थियो । यी विचारहरु अहिले शायद स्विकृत हुँदै गएका छन् ।

एउटा रुचिकर, ज्ञानवर्धक र नवीन तर्क र अनुमानले दिमागलाई हल्लाउन सक्ने गज्जबको किताब पढेको सन्तुष्टि दिन्छ जो कसैलाई Sapiens ले, त्यसमा कुनै सन्देह छैन ।



केहि टिपोटहरु किताबबाट:


We still inhabit the hunter-gatherer world. Our ------ conflicts and our sexuality are all the result of the way our hunter-gatherer minds interact with our current post-industrial environment.
Most of the infectious diseases that have plagued agricultural and industrial societies (such as smallpox, measles and TB) originated in animals and were transferred to humans only after the agricultural revolution.
(Page 58)

The wandering bands of storytelling Sapiens were the most important and most destructive force the animal kingdom had ever produced.
(Page 69)

The historical records make Homo Sapiens look like an ecological serial killer.
We have the dubious distinction of being the deadliest species in the annals of biology.
(Page 82)

The transition to agriculture began around 9500 ~ 8500 BC in the hill country of south-eastern Turkey, western Iran and the Levant.
(Page 87)

About domestication of plants and animals in page 87 - 88

No new plant of animal domestication in the last 2000 years.
Our minds are those of hunter-gatherers, our cuisine that of ancient farmers.
(Page 88)

The agricultural revolution certainly enlarged the sum total of food at the disposal of humankind, but the extra food did not translate into a better diet or more leisure. Rather it translated into population explosion and pampered elites. The average farmer worked harder than the average forager and got a worse diet in return. The agricultural revolution was history's biggest fraud.
(Page 90)

The essence of the Agricultural Revolution: the ability to keep more people alive under worse conditions.
Agricultural Revolution was a trap !
(Page 94)

One of history's few iron laws is that luxuries tend to become necessities and to spawn new obligations.
(Page 98)

Cattle: one of the most successful animal species ever to exist (genetic proliferation) . At the same time, they are some of the most miserable animals in the planet.
(Page 108).

History is something that very few people have been doing while everyone else was ploughing fields and carrying water buckets.
(Page 114)

C. 1776 BC - code of Hammurabi
1776 AD - USA Declaration of Independence
(Page 117 - 118)

Writing is a method for storing information through material signs (memory outside brain).
Sumerians invented writing.
Other large societies: bees, ants, etc. But all required info ingrained in their DNA. But as Sapiens live in imagined world, info ingrained in DNA is not enough. They need memory outside their brain too.
(Page 138)

Its telling that the first recorded name in history belongs to an accountant, rather than a prophet, a poet or a great conqueror.
(Page 139)

Quipu - Inca 'computer'

When humans try to regain control of the rebellious script, it responds by attempting to wipe out the human race.

Imagined orders + devised scripts = mass cooperation networks

Gender is a race in which some of the runners compete only for the bronze medal.
(Page 117)

Money ----- represents systematically the value of other things.
(Page 197)

Money can convert, store and transport wealth easily and cheaply.
Money isn't a material reality -  it is a psychological construct.
(page 200)

Religion: A system of human norms, ------ belief in superhuman order
(Page 238 - 239)

Atman (आत्मा) - polytheism. Polytheism is open minded, rarely persecutes 'heretics' and 'infidels'.
(Page 238 - 239)

Chapter 12 - The Law of Religion

syncretism - into single great world religion

'Level 1 chaos' - e.g. weather predictions : Is not influenced by the prediction
'Level 2 chaos' - e.g. market predictions : Is influenced by the prediction itself
(Page 267, 268)

Revolution, by definition, unpredictable. A predictable revolution never erupts.
(Page 268)

The Gilgamesh Project (defy death)
(Page 297)

Science is a very expensive affair.
(Page 302)

Europe ruled the world due to the mentality of conquest.
(Page 316)

Astronauts and the old native Indian man
(Page 318)

Like evolution, history disregards the happiness of individual organisms -----.
(Page 371)

https://en.wikipedia.org/wiki/Actuarial_science

Credit is the difference between today's pie and tomorrow's pie.
(Page 345)

"Egoism is altruism".
(Page 348)

The first and most sacred commandment of the new capitalist creed; The profits of production must be reinvested in increasing production. Capitalism distinguished 'capital' from 'wealth'.
(Page 349)

Veganism
(Page 384 - 385)

The tragedy of industrial agriculture is that it takes great care of the objective needs of animals, while neglecting their subjective needs.
(Page 385)

World population: 700 million in 1700, 950 million in 1800, 1.6 billion inn 1900, 6 billion in 2000, and near about 7 billion in 2020

Millions of years of evolution have designed us to live and think as community members. Within a mere two centuries, we have become alienated individuals.
(Page 403 - 404)

If I bake a cake from flour, oil and sugar, all of which has been sitting in my pantry for the past two months, it doesn't mean that the cake itself is two months old.
(page 407)

Imagined community: 'Madonna Fans",
Consumer tribe
(page 408)

These days, every year is revolutionary.
(Page 409)

"It was the best of time, it was the worst of time."
(Page 410)

Each and every victim is a world destroyed, a family ruined, friends and relatives scarred for life.
(Page 410)

No war, because of (i) high price of war (ii) wealth not in material but in minds of professionals   (iii) peace more lucrative as trade is easy   (iv) peace loving elites
(page 416 - 418)

---- we are destroying the foundations of human prosperity in an orgy of reckless consumption.
(Page 424)

"If you have a why to live, you can bear almost any how." - Nietzche
(Page 437)

Humans are the outcome of blind evolutionary process that operate without goal or purpose.
Any meaning the people ascribe to their lives is just a delusion.
(Page 438)

Can genetic engineering change the social structure too?
(Page 451)

Inter-brain-net : Cyborg : Collective memory bank
(Page 456 - 457)

Are computer viruses living creatures?
(Page 457 - 458)

The road to near perfect medicine
(Page 459)

Gilgamesh Project is the flagship of science. It serves to justify everything science does.
Impossible to stop Gilgamesh - impossible to stop Frankenstein

Self-made gods with only the laws of physics to keep us company, we are accountable to no one.
We are consequently wreaking havoc on our fellow animals and ------, yet never finding satisfaction.

Is there anything more dangerous than dissatisfied and irresponsible gods who don't know what they want?
(Page 466)

April 20, 2020

सावधान, ययाति आइरहेछ !

तिम्रो आँखा थुत्न आइरहेछ
मुटु, कलेजो काट्न आइरहेछ
तिम्रो दिमाग थुन्न आइरहेछ
फोक्सो, मिर्गौला खोस्न आइरहेछ
तिम्रो आयु लुट्न आइरहेछ
तिमीलाई मार्न आइरहेछ
वर्तमानलाई मार्न आइरहेछ
भविष्यलाई मार्न आइरहेछ
सावधान, ययाति आइरहेछ !
'वर्तमान'को आयु खोसेर बाँच्ने ययाति
तिमीले उसमा अलिकति संवेदना खोजेछौ
उसंग अलिकति मानवीयता मागेछौ
'ययाति'पनि मान्छे हो भन्ने
यो कति ठूलो भ्रम रहेछ तिम्रो ???
'ययाति' केवल हत्या गर्दो रहेछ
'वर्तमान'को हत्या
र 'भविष्य'को हत्या
हत्या
केवल हत्या
तिम्रो आयु लुट्न आइरहेछ
तिमीलाई मार्न आइरहेछ
सावधान, ययाति आइरहेछ !

April 14, 2020

संसार ठप्प छ !

कोभिड-१९ नाम दिइएको कोरोना भाइरसका कारण संसार ठप्प छ ।

नेपाल पनि ठप्प छ । यो 'लकडाउन' आफू कार्यरत क्याम्पसको आवास क्षेत्रभित्र खुम्चिएर बितिरहेको छ। अन्यत्र हेरीकन यहाँ बस्ने हामीले खुम्चिएको भन्न पनि मिल्दैन वास्तवमा । ३१८ रोपनीको क्षेत्रफलमा बिहान बेलुका घुम्ने, खेल्ने खुल्ला ठाउँ जति भने पनि छ। क्याम्पस परिसरभन्दा बाहिर जान त्यति मिल्दैन। बिहान र बेलुका दुई-दुई घण्टा तोकिएको छ बाहिर निस्केर नजिकका पसलबाट सामान किन्न ।

लकडाउनका शुरुवाती दिनहरु नभ्याएर थाती रहेका अध्यापनसम्बन्धी काममा पनि लगाइयो । तीन जना मिलेर घरका काम गर्दै पकाउँदै, खाँदै, टिभी हेर्दै, चलचित्रहरु हेर्दै र किताबहरु पढ्दै गरेर लकडाउनका तीन हप्ता बितेको छ । संसारभरिको आतंकबाट नेपाल केहि न केहि अछूतोजस्तो देखिएको थियो तर कोरोना संक्रमितहरुको संख्या बढीरहेको आँकडा आउन थालेको छ। जताततै अब के हुने हो, यो स्थिति कति लम्बिने हो र संसार कता जाने हो भन्ने अनिश्चय र त्रास फैलिएको छ।

संयोगवश आज नेपाली नयाँ वर्ष २०७७ पनि परेको छ । म भने बिहानैबाट ढाड दुखेर बाङ्गिएर हिँडिरहेको छु :) आशा गरौं, भोलिको दिन ब्युँझदा मेरो ढाड दुखाईको अन्त्य भइसकेको हुनेछ र सबैतिरबाट सकारात्मक खबरहरु आउन थालेका हुनेछन् ।

तपाईँलाई, मलाई र संसारका सबैलाई हार्दिक शुभकामना !

April 02, 2020

कात्रो

जिउँदो छँदा त उसलाई पटक-पटक चिनिएको थियो
लाग्छ, मर्नुअघि पनि 'प्रतिशत'को कुरा छिनिएको थियो
चिताको लाश जुरुक्क उठेर कात्रोको कमिशन माग्यो
जुन कात्रो उसैका लागि देशको बजेटले किनिएको थियो ।

February 09, 2020

मासौं, सबैथोक नासौं

प्रकृति मासौं र संस्कृति मासौं
पुर्खाका पौरख यी सम्पदा नासौं
‘भ्रमण वर्ष’ मनाउन भने छोड्नुहुन्न
सबैले फेवा र रारा भित्तामा टाँसौं !

December 23, 2019

सडक – खाल्टा छन्, पेटी छैन

साढे दुई वर्ष अघि स्थानीय चुनावको आफ्नो ‘घोषणापत्र’मा तत्कालीन एमालेले ‘पोखराका सडकका खाल्टाखुल्टी २४ घण्टाभित्र पुर्ने व्यवस्था मिलाइनेछ ।‘ भनेर वाचा गरेको थियो । एमाले चुनाव जितेर महानगरको नेतृत्वमा पनि पुग्यो । मलाई लागेको थियो महानगरको यो नेतृत्वले यत्ति एउटा काम गर्दियो भने पनि ठूलै 'क्रान्ति' हुन्छ नेतृत्व पोखराप्रति कत्तिको संवेदनशील छ भन्ने कुरा यहि एउटा 'सानो' घोषणालाई पूरा गर्छ कि गर्दैन भन्नेबाटै थाहा हुन्छ घोषणापत्रका घघडान कुराहरु गर्न समय लाग्न सक्छ तर सडकका खाल्डाखुल्डीलाई २४ घण्टाभन्दा बढी टिक्न नदिएर नेतृत्वले आफ्नो उपश्थिति देखाउन सक्छ र जनतासंग जोडिन सक्छ । चुनावी वाचामा तोकेरै २४ घण्टा किन भनियो त्यो थाहा भएन तर हप्ता दिनभित्रै गर्दिए पनि ‘क्रान्ति’नै हो । चुनाव सकिएको केहि दिनपछि २०७४, जेठ १४ गतेका दिन यहि कुरालाई व्यक्त गर्दै मैले फेसबुकमा स्टाटस लेखेको थिएँ, “ठुला-ठुला घोषणा त पूरा हुँदै गर्लान् तर ‘सडकका खाल्डाखुल्डी (pothole) २४ घण्टाभित्र टालिने’ भन्ने ‘सानो’ कुरा पनि चाँडैनै व्यवहारमा देखियो भने मात्र पोखरा महानगरपालिकाको नयाँ नेतृत्व वास्तवमै प्रतिबद्ध रहेछ भनेर विश्वाश लाग्नेछ ।“

चुनावी प्रचारका दौरान ‘स्मार्ट सिटी’ लगायतका अनेक ठूला सपनाहरु पनि देखाइएका थिए । कार्यकालको आधा समय बितिसक्दा पनि महानगरले कुनै देखाउन लायक ‘सिग्नेचर’ काम गरेको देखिँदैन । ‘स्मार्ट’ सिटीको कुरा कहाँ पुग्यो त्यो महानगरको नेतृत्वलाई थाहा होला, तर हामीले चाहिँ शहरको स्वरुप बिगारेर झुण्डिएका तारहरुको ‘इन्द्रजाल’समेत जस्ताको तस्तै रहेको तितो यथार्थ देखेका छौं र भवन निर्माणको मापदण्डलाई पहुँचवालाले ‘धोती लगाइदिएको’ र शहर झन्-झन् अव्यवश्थित हुँदै गएको देखेका छौं । पोखराको यातायात अत्यन्त अव्यवश्थित र अराजक बन्दै गएको छ । बिहान र साँझको कार्यालय समयको चापमा मात्र होइन, दिउँसै पनि भद्रगोल देखिन्छन् पोखराका मुख्य चोक र सडकहरु । ‘पोखरा अर्को काठमाण्डौं बन्ने हो कि?’ भन्ने हाम्रो चिन्ताको अब कुनै अर्थ छैन र पोखरा अर्को काठमाण्डौं बनीसक्यो जस्तो लाग्न थालीसकेको छ । काठमाण्डौंको अनुभवबाट सिकेर पोखराले आफूलाई जोगाउने र एउटा योजनाबद्ध सुन्दर शहरको रुपमा विकास गर्ने अवसर गुमिसकेकै त होइन भन्ने प्रश्नले मनलाई बारम्बार घोचिरहन्छ अचेल ।

अहिलेलाई सडकका खाल्डाखुल्डीतिरै फर्कौं । पोखराका सडक र खाल्डाखुल्डी पर्यायवाची लाग्छन् । पोखरामा सडक होस् तर खाल्डाखुल्डी नहोस् – यस्तो सम्भव लाग्दैन । तर ‘खाल्डाखुल्डी २४ घण्टाभित्र पुर्ने’ वाचा गरेकाहरु महानगरको ‘सत्ता’मा पुगेपछि केहि आशा जागेको भने हो ।

म आफू दैनिक हिँड्ने बाटोको एक भाग, के. आइ. सिंह पुलदेखि सुन्दर फिडसम्मको लगभग ४०० मी. को बाटोमा स्थानीय चुनाव हुनुभन्दा केहि महिना पहिलेबाटै धेरै खाल्डाखुल्डीहरु देख्दै आएको थिएँ मैले । स्थानीय चुनावपछिको एक वर्ष बित्यो, डेढ वर्ष बित्यो तर त्यो खण्ड जस्ताको तस्तै रहिरह्यो । यो एउटा उदाहरणमात्रै हो पोखराका सडकको स्थितिको । पोखराका अरु भेगका सडकमा पनि खाल्डाखुल्डी धेरै देखिन्छन् र कतिपय ठाउँमा सडकको पीचमा खाल्डा परेको होइन, खाल्डामा अलिअलि पीच परेको हो कि जस्तो लाग्छ ! सामान्यतया यस्ता खाल्डाहरुको टालटुल बेलैमा गरिँदैन र बजेट सिध्याउने ‘असारे विकास’नै कुरिन्छ ।

२०७५ साल, मंसिर २ गते मैले त्यो सडकखण्डका सात ठाउँको तस्बिरसहित महानगरको ’२४ घण्टे’ चुनावी वाचा सम्झाउँदै एउटा फेसबुक स्टाटस लेखें र महानगर प्रमुखका स्वकिय सचिवलाई ट्याग गरें । कुनै प्रतिकृयाको अपेक्षा गरेको थिइन, तर स्वकिय सचिवज्यूले फोनमा र भेटमा छिट्टै काम गराउने वचन दिनुभयो । केहि समयपछि ती खाल्डाहरु टालेको देखियो । यो द्रूत प्रतिकृया र कामका लागि महानगरलाई धन्यबाद दिइयो । यसरी सामाजिक संजालमा उठाइएका सबै समस्यामा महानगरले चासो दिन्छ वा स्वकिय सचिवज्यूसंगको व्यक्तिगत चिनजानका कारण यो घटनालेमात्रै चासो पाएको हो, त्यो थाहा भएन तर

तर त्यो टालटुलले एक वर्षायाम पनि धानेन । गत असार नसकिँदै फेरि खाल्डा पर्न थाले त्यो सडकखण्डमा र दशैंसम्ममा जस्ताको तस्तै भयो । दशैं अगाडि एक दिन त्यहाँका १-२ खाल्टामा हिलो हालेर पुरिएको देखिएको थियो, जुन त्यहि रातको झरीमा बग्यो । हिलो हालेर खाल्डा पुर्ने काम महानगरले पक्कै गरेन होला । तिहारताकाबाट त्यो सडक खण्डका खाल्डाखुल्डी फेरि पुर्न थालियो । संसदीय उपचुनावसम्म लामाचौर देखि बगरसम्मकै सडकखण्डमा खाल्डा टाल्ने काम नियमित भइरहेको देखिन्थ्यो, अचेल देखिएको छैन ।

नियमित रुपमा टालिरहँदा सडक सडक होइन ‘टालाटुली बटुली’ बन्न पुगेको छ। थोरै खाल्डा हुँदा टालेर काम चल्न सक्छ तर सडकैभरि खाल्डैखाल्डा हुनु भनेको हाम्रो सडक निर्माणको खत्तम गुणस्तरको प्रमाण हो । यस पटक पनि टालेको ठाउँमै फेरि प्वाल पर्ने वा नयाँ खाल्टाहरु देखिन शुरु भइसकेको छ । बारम्बारको यस्तो हविगतले हाम्रो सडक निर्माण र सम्भार प्रकृयामाथिनै गम्भिर प्रश्न उठाएको छ ।

नेपालको सार्वजनिक संरचना निर्माणको गुणस्तर खत्तम छ भन्ने दुनियाँलाई थाहा छ । तर यस्तै हो भनेर चुप लागेर बसीरहँदा सधैं यस्तै भइरहन्छ । महानगरले आफ्नो बजेटले हुने निर्माणकार्यको गुणस्तर राम्रो राख्न सक्छ, चाहेमा त्यो कुनै ठूलो कुरा होइन । महानगरका जिम्मेवार व्यक्तिहरु कमिशनको खेलबाट मुक्त हुनुबाहेक केहि गर्नुपर्देन त्यसका लागि ।

अर्कोतिर, पोखराको जमीनको बनावट खुकुलो छ र यहाँ अत्यधिक पानी पर्छ । सडकमा बढी खाल्डाखुल्डी हुनुको अर्को कारण यो पनि हुनसक्छ । यसको निराकरणका लगि हामीले अहिलेसम्म पछ्याउँदै आएको सडक निर्माण प्रविधिलाई छोडेर नयाँ प्रविधि अँगाल्नुपर्ने हुनसक्छ । काठमाण्डौं वा बिराटनगरमा पछ्याएको प्रविधि यहाँ उपयुक्त नहुनसक्छ । आधुनिक सडक र यातायात प्रणाली अँगालेको झण्डै ४ दशकको अनुभवबाट सिकेर पोखराले आफ्ना लागि उपयुक्त सडक निर्माण प्रविधि खोजीसक्नुपर्ने हो अहिलेसम्म तर दु:खको कुरा त्यो हुन सकेन । पोखराको जस्तै जमीन र हावापानी भएका अन्य ठाउँहरुमा पछ्याइएको प्रविधि हेरेर पनि सिक्न सकिन्थ्यो, त्यता पनि ध्यान गएको छैन ।

सडक पैदलयात्रीको पनि हो कि होइन ?

केहि समयपहिला मापदण्डभन्दा धेरै साँघुरो सडकपेटी राखिएको विरोधस्वरुप काठमाण्डौंमा जनताले सडकपेटी भत्काइदिएका थिए । सडकपेटीनै नभएपछि कस्तो विरोधको शैली अपनाउनुपर्ने होला, त्यो चाहिँ पोखराका जनताले सोच्नुपर्ने भएको छ । 
पोखरामा पछिल्लो समय बनाइएका वा पीच गरेका सडकमा कतै पनि पैदलयात्री हिँड्नका लागि सडकपेटी राखिएको देखिँदैन । मैले माथि उल्लेख गरेको के. आइ. सिंह पुलदेखि सुन्दर फिडसम्मको खण्डमा बाटो फराकिलै छ तर सडकपेटी छैन । सुन्दर फिडबाट फाटेर लामाचौर र महेन्द्रगुफासम्म पुग्ने दुइ बाटामा पनि सडकपेटी छँदैछैन । बस्तीको बीच हुँदै जाने यी सडक शहरी सडक हुन्, राजमार्ग होइनन् । यी  बाटोमा पैदलयात्रीहरुको संख्या पनि उल्लेख्य देखिन्छ । पैदलयात्रीको संख्या कम नै भएपनि सुरक्षाको दृष्टिकोणले सडकपेटी अनिवार्य हुन्छ । यो भेगमा मात्र यस्तो होला भन्ने लागेको थियो तर केहि समय पहिला आँखा अस्पताल जाँदा त्यताको बाटोको पनि यस्तै हालत देखियो । रामबजार क्षेत्रतिर पनि यस्तै देखिन्छ । अमरसिंह चोकबाट रानीपौवासम्मको सडकखण्डमा पनि सडकपेटी छैन । महेन्द्रपुल, चिप्लेढुङ्गा, पृथ्वीचोक आदि मुख्य बजार क्षेत्रबाट भित्र पस्ने धेरै जसो सडकमै पनि सडकपेटी देखिँदैन।

अचेल पैदलयात्रीका लागि आवश्यक सडकपेटी साह्रै साँघुरो राख्ने वा राख्दै नराखी सडक निर्माण गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ हाम्रो राज्यमा । झ्वाट्ट हेर्दा यो सामान्य लापरवाहीजस्तो लाग्नसक्छ, तर यो राज्यले गरीरहेको अत्यन्त गम्भिर अपराध हो । सडकपेटी नराख्नु भनेको आफ्नै सवारी हुने मान्छेका लागि मात्र सडक बनाउनु हो र पैदलयात्रा गर्नेहरुको नागरिकका रुपमा कुनै अधिकार र कुनै हैसियत छैन भन्नु हो । यो देशमा आफ्नै सवारी हुनेभन्दा नहुने धेरै छन् । पैदलयात्रा गर्नेहरु सामान्यतया निम्न आर्थिक स्थितिका हुन्छन्, यसैले सडकपेटी नराखी सडक बनाउनु भनेको राज्यले गरेको गम्भिर वर्गविभेद हो । दृष्टिवीहिनहरु समेत सहजै हिँड्न सक्ने गरी आवश्यक व्यबश्थासहित बनाइनुपर्नेमा सडकपेटीनै नराख्नु चरम संवेदनहीनता हो ।

सडकपेटी शहरी सडक डिजाइनको अनिवार्य भाग हो र यसका लागि निश्चित मापदण्ड तोकिएको हुन्छ । नेपालको शहरी सडक मापदण्डमा पैदलयात्रीको चाप हेरी न्यूनतम डेढ मीटर देखि अधिकतम तीन मीटर सम्मको सडकपेटी राख्नुपर्छ भनिएको छ । नेपालको कानूनले पनि यिनै मापदण्डलाई पछ्याएको छ । यसकारण सडकपेटी नराखी सडक निर्माण गर्नु भनेको कानूनको उल्लंघन हो, यो दण्डनीय छ । यो कुरामा महानगर र अन्य सरोकारवाला निकाय चाँडै ध्यान जाओस्, सडकपेटीकै लागि सडक प्रयोगकर्ता जनताले अदालतसम्म जानु नपरोस् ।

अर्को तिर, सडक पेटीले सडकलाई एक हदसम्म जोगाउने काम पनि गरेको देखिन्छ । सडक पेटी नभएको ठाउँमा सडक छेउछेउबाट पीच बिग्रने र झरीमा बग्ने गरेको धेरै देखिन्छ ।

केहि समय पहिलेमात्र चिप्लेडुङ्गा-महेन्द्रपुल वरिपरिको छँदाखाँदाको सडकपेटी भत्काएर ‘नयाँ’ बनाउने महानगर सडकपेटीनै नभएका ठाउँका लागिचाहिँ किन तात्दैन, अनौठो छ ।

(यो लेख केहि सम्पादन सहित २०७६, पुस ७ गतेको 'समाधान' राष्ट्रिय दैनिकमा प्रकाशित भएको छ।



December 02, 2019

अपराध

प्रत्येक पल यहाँको कहर हो
यहाँको हावा आफैंमा जहर हो
ज्यूँदो हुनु अपराध हो यहाँ
यो मूर्दाहरुको शहर हो !
(२०७३, फाल्गुन २०)